X
|
علمی-فرهنگی-آموزشی-شخصی
|
سازمان آموزش و پرورش شهرستان های استان تهران
مدیریّت آموزش و پرورش شهرستان شهریار
معاونت آموزش و نوآوری
کارشناسی آموزش وخلّاقیّت پیش دبستانی و ابتدایی
پژوهشی در زمینه ی بایدها و نبایدهای طرح
« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
(( طرح کرامت ))
کاری از: مهدی سلمانی
آموزگار و مجری طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی» شهرستان شهریار
فهرست مطالب شماره ی صفحه:
بخش اوّل : باید ها و نبایدها ی طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
- مقدمه ؛
- فصل (1) : « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » در اسلام؛
_ فصل (2) : ضرورت اجرای طرح ؛
_ فصل (3) : اهداف طرح ؛
_ فصل (4) : تغییرات ایجاد شده در اهداف طرح ؛
_ فصل (5) : خصوصيات محوري طرح« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » ؛
_ فصل (6) : محدودیت های طرح ؛
بخش دوم : نقد و بررسی کتاب های کار طرح« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
- مقدمه ؛
_ فصل (7) :
نقد و بررسی کتاب های کار طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
_ فصل (8) : پیشنهادات ؛
- فصل (9) : نتیجه گیری ؛
- پی نوشت ها و منابع ؛
بخش اوّل :
باید ها و نبایدها ی طرح
« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
مقدمه ؛
جوامع انساني هر يك به گونهاي در تلاش هستند تا شرايطي را فراهم آورند كه در ساية آن انسانهای دیگر، زندگي و حيات بالنده و پويايي داشته باشند. عليرغم تفاوتهاي فراوان در شيوهها، اين مهم منظور بنيادي هر جامعه انساني می باشد. بيترديد يكي از اجزاء و عناصر هر جامعه( كه در تدوام و انسجام آن دخالت دارد) نظام ارزشی و اخلاقي جامعه است كه پشتوانه قانونها و سنتهاي صالحه است. و در این میان ارزشها به ويژه ارزشهاي اخلاقي ركن اساسي حيات انسانها را تشكيل ميدهند.
بر اين اساس، شناخت و فهم ارزشها و دروني نمودن آن يكي از بهترين عوامل مؤثر در تداوم حيات جوامع است و لذا اين موضوع از دلمشغولی رهبران جوامع بشري است. پيامبر گرامي اسلام(ص) يكي ازاهداف مأموريت الهي خود را برا ي بشريت تكميل مكارم اخلاقي ميدانند.
با ظهور دوران مدرن و شكلگيري جوامع انساني با ويژگيهاي خاص ، مدرسه يكي از نهادهايي شد كه درتربيت و آمادگي نسل نو خاسته جوامع نقش حساسي را به عهده گرفت. اگرچه عمدتاً انتظار از مدرسه بيشتر به كاركرد توزيع دانش و معرفت معطوف است اما كاركرد آماده سازي شهروندان براي حيات سازنده و متعالی در جامعه از كاركردهايی است در این دوره بسیار مورد تأكيد است. اگر وظیفه مدرسه را تربیت نسل نوخاسته بدانیم ، جامعيت واژه تربيت نيز مؤيد اين سخن است كه كاركرد نهاد مدرسه فراتر از توزیع دانش است . علاوه براین در عصر فن آوری اطلاعات به سبب دسترسی همگانی و همه جایی و آسان ( همه مکانی ) به اطلاعات کارکرد مدرسه در توزیع دانش کم رنگ شده است و کارکرد های دیگر به ویژه در دوره های تربیت عمومی مورد عنایت جدی است.
از سوي ديگر در زمانه ما لزوم توجه به ارزشها (خاصه ارزشهاي اخلاقي) بيش از هر زمان ديگری احساس ميشود. رشد و توسعه سريع علم و فنآوري و فقدان نگرش ارزشي و اخلاقي به آن، نمود وحشتناکی يافته است. به گونهاي كه در عصر حاضر بشر بيش از هر چيز ديگري به اخلاق و اعتلاي آن در جوامع نياز دارد و ا ين به ملت و منطقه خاصي محدود نميشود و ضرورتي جهاني و انساني دارد.
بر اين اساس ميتوان گفت كه مدرسه نميتواند و نبايد در برابر موضوع اخلاق ساكت باشد.امروزه در نظامهای آموزشی کشورهای جهان بر اساس اهدافی که نشانه رفته اند این توجه جدی به ساحت تربیت اخلاقی و دینی (معنوی) مشهود است . لذا می توان گفت که یکی از دلمشغولیهای سیاست گذران آموزشی جهان تربیت اخلاقی است.
علاوه برضرورت جهانی در توجه به تربیت اخلاقی ، ایران خود کشوری است که سابقه طولانی در توجه به ارزشهای اخلاقی دارد و به عنوان ملتی اخلاقی ، در جهان شهرت داشته ایم و ادبيات غني و سر شار از اخلاق و اخلاقيات نشان از توجه عميق مردم ایران به اين حوزه از حيات بشري دارد.
با توجه به زمينه و بستر تاریخی و فرهنگی مناسب در كشورما طبیعی است که از دغدغههاي اساسي نظام آموزشي كشور از دير باز اخلاق و تربيت اخلاقي بوده است. هميشه در مجموعه اهداف مصوب نظام آموزشي مجموعهاي از اهداف اخلاقی ديده ميشود. تحلیل محتوای کتابهای درسی قبل از انقلاب اسلامی نشان می دهد که محتوای کتابهای درسی مشحون از آموزه های اخلاقی و ارزشی است . بعد از انقلاب اسلامي نیز تربيت ارزشی و اخلاقي از دغدغههاي اساسي سياستگذاران نظام آموزش بوده است. ملاحظه اهداف مطلوب نظام آموزشی، اصول مصوب نظام آموزشي و محتواي كتاب هاي درسی هم نشان از توجه جدي به اين موضوع است.
اینجانب با تجربه ی قبلی و اجرای آن از بدو شکل گیری طرح ، و انتخاب مجری نمونه منطقه ی هیجده تهران طی 6 سال گذشته توانستم تا حدودی به اهداف اشاره شده در واحد کارهای ذکر شده دست بیابم و در زمینه ی اجرای آن به مناسبت ها نیز توجّه ویژه ای داشته ام .
هر چند نام طرح امسال تغییر کرده است ، امّا برای من همچنان همان طرح کرامت بوده است و کسی هم نمی تواند آن را برای من عوض کند.
از جمله اقدامات جانبی تحت اقدام در سال جدید عبارتند از :
الف) تهیه ی مجموعه ی « پیک کرامت » با کمک دانش آموزان کلاس .
ب) طرآحی و تهیه ی آرم مربوط به طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » به صورت پوستر و بنر و بر روی کاغذ سفید ، جهت استفاده ی دانش آموزان بر روی پوشه های آنان و استفاده ی آن در سر در کلاس ( یک نمونه ی موجود از آن را به کارشناسی آموزش وخلّاقیّت پیش دبستانی و ابتدایی جهت اقدام فرستاده ام ) .
ج) طرّاحی مهر مخصوص طرح ، جهت تشویق دانش آموزان ( البته چون طرح مهر من برای همان طرح کرامت بوده است و هزینه ای که انجام داده بودم دیگر توان دوباره هزینه کردن برای عوض کردن آن را نداشتم ، لذا از همان مهر قبلی استفاده کردم.)
در پایان از زحمات بی دریغ و راهنمایی های تمام دوستانم کمال تشکر را می نمایم و توجّه عزیزان را به مطالبی جالب در این زمینه جلب می نمایم .
والسّلام علی عبادا... الصّالحین-
مهدی سلمانی – آموزگار و مجری طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » شهرستان شهریار
10/8/88
فصل (1) : « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » در اسلام؛
انسان ، به عنوان مخلوق ویژه خداوند بر روی زمین دارای زوایای پیچیده شخصیتی است که ارزشهای او را رقم میزند . راهیابی به عمق این ارزشها و درک مفهوم اصلی انسانیتِ انسان امری شیرین و در عین حال بسیار سخت و دشوار است که تلاش صاحبان خرد را می طلبد .
اندیشمندان و خردورزان در هر برهه ای از تاریخ برای رسیدن به این معنی که ارزش و فضیلت انسان در چیست و کدام برنامه می تواند او را در رسیدن به این هدف رهنمون گردد در تکاپوی فکری بوده اند . اما کوتاه بودن فکر اولیه بشر و اندیشه تربیت نیافته اش موجب گشته تا در هر نایی نوایی و در هر کویی صدایی طنین افکن شود و آنهایی که تنها دست خویش را در دست خرد نهاده اند به گمان درک واقعیت انسان و روح الهی او به طرح مسایلی واهی و به دور از شخصیت ناب آدمی بپردازند . عده ای ، ارزش انسانها را در رنگ پوستشان و گروهی در نژاد و خونشان و بعضی در ثروت اندوزی و تکاثرشان دیدند ، و یا فضیلت آنها را در زیبایی ها و جمال و جلال ظاهری شان جستجو نمودند و بر پایه آن قوانین ، برنامه ها و مزایایی وضع کرده و به پایمالی حقوق دیگر افراد جامعه پرداختند .
اما در فرهنگ گران سنگ اسلامی ، ملاك فضيلت و ارزش انسانها بر یکديگر ایمان ، دانش و تقوای آنهاست . مردم مؤمن از همه انسان ها با ارزش ترند و عالمان و دانشمندان اهل عمل ، به درجاتى از گروه مؤمنان برتر و بالاترند و اهل تقوا كه تقواى آنان در نقطه اوج است از همه با فضيلت تر و باارزش ترند که به گوشه ای از آن ها می پردازیم.
" . . .يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَات وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ " ( 1 )
. . .تا خدا مؤمنان از شما را به درجه اى و دانشمندانتان را به درجاتى عظيم و باارزش بلند گرداند و خدا به آنچه انجام مى دهيد ، آگاه است .
ارزش مؤمن تا جايى است كه آيات قرآن و روايات ، محبت به مؤمن را محبت به خدا و رسول و كمك به مؤمن را كمك به خدا و رسول و خوشحال كردن مؤمن را خوشحال نمودن خدا و رسول و آزار مؤمن را به هر شكلى آزار به خدا و رسول مى دانند !
حضرت امام باقر (عليه السلام) از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) روايت مى كند :
مَنْ سَرَّ مُؤمِناً فَقَدْ سَرَّنِي وَمَنْ سَرَّنِي فَقَدْ سَرَّ اللّهَ . (2)
كسى كه مؤمن را خوشحال كند ، بى ترديد مرا خوشحال كرده و كسى كه مرا خوشحال كند به يقين خدا را خوشحال كرده است .
فصل (2) : ضرورت اجرای طرح ؛
يکي از طرح هايي که در حوزه تربيت ارزشي(به ویژه اخلاقی) بعد از انقلاب در معاونت پرورشي و بعدها در معاونت آموزش عمومي دنبال شد ، طرح کرامت که اکنون با عنوان « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » نام گذاری شد بوده است . در واقع طرح پاسخي به چالش بزرگ تشکيلات امور تربيتي در ايجاد تمايز و تفکيک بين آموزش و پرورش و حذف نقش ارزشمند تربيتي معلمان در مدرسه است.
مبناي نظري اين طرح با هدف کلي تکريم شخصيت دانشآموزان با عنايت به بند ج اصل دوم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران مبني بر بنياد جمهوري اسلامي بر کرامت انساني، در سال تحصيلي 73-72 به سفارش دفتر مشاور و
برنامهريزي امور تربيتي توسط مرحوم دکتر رجبعلي مظلومي با استناد به کتاب خصال شيخ صدوق تحت عنوان "مدارج تربيت منطقي" تدوين شده و سپس کارشناسان زيربط با عنايت به اثر مذکور، طرح ها و برنامههاي اجرايي را تحت عنوان طرح کرامت در مدرسه آماده نمودند و جهت اجرا به استانها ارسال نمودند. از سال 76-75 توسعه عرضی طرح آغاز شد و درسال 1379 ، 20% از مدارس تحت پوشش قرار گرفت.
گزارش ها از موفقيت طرح حکايت داشت به گونهاي که در سال 1379 شوراي عالي آموزش و پرورش در رأی 658 خود به سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي مأموريت داد که با مشارکت حوزه معاونت پرورشي با استفاده از تجارب طرح کرامت به اصلاح و بازنگري برنامه درسي دورة ابتدايي اقدام نماید. بر اساس اسناد منتشر شده، ويژگيهاي اين طرح چنين بيان شده است:
1- مشارکت معلمان در تربيت دانشآموزان : این طرح در راستاي مقابله با چالش پيش گفته، معلمان را به عرصه فعاليتهاي تربيتي دعوت کرده است و درواقع تلفيق برنامههاي آموزش و پرورش عنايت خاصي شده است.
2- توجه به آموزش مهارتهاي زندگي : با توجه به واحدهاي کار تعیین شده در اين طرح، مشخص است که اين طرح به آموزش مهارتهاي زندگي عنايت خاصي نموده است.
3- حذف ارزشيابي کمي از فرآيند ياددهي – يادگيري.
4- آموزش ارزشهاي اخلاقي : از جهتگيريهاي اساسي اين طرح تربیت اخلاقی است. ملاحظه واحدهاي کار تدوين شده در اين طرح در پنج پايه دورة ابتدايي از برجستگي ارزشهاي اخلاقي حکايت داردو اکثر ارزش هاي مورد توجه در اين طرح ارزش هاي اخلاقي است. برخي از ارزش هاي اخلاقي مورد توجه عبارتند از: توجه به کار، استقامت، مسئوليت، وفاي به عهد. همچنين گروهي از ارزشهاي مذهبي عبارتند از: ياد خدا و اطاعت خدا است.
۵- تربيت ديني بر پايه ارزشهاي اخلاقي : از ويژگي هاي دیگر اين طرح تربيت ديني بر محور ارزشهاي اخلاقي است. به طور مشخص جدول توزيع واحدهاي کار در پايهها نشان ميدهد اهداف اخلاقي به اهداف ديني تصريح شده غلبه دارد. اين همان تلاشي است که در اين طرح اگرچه به آن تصريح نشد، اما واقعي است تربيت ديني را با تکيه بر ارزشهاي اخلاقي دنبال مينمايد. اين ويژگي طرح کرامت را از رويکردهاي رايج جدا ميسازد و به آن نرمي و لطافت خاصي ميدهد.
فصل (3) : اهداف طرح ؛
اهداف طرح در اسناد اولیه طرح به این شکل بیان شده است :
انسان متعالی و متخلق به اخلاق الهی(غایت)
↓
کرامت انسانی (مقصد آموزشی)
↓
ارزشهای مورد نظر دربرنامه های طرح(هدف کلی)
↓
ارزشهای مطرح در واحدهای کار(هدفهای جزئی)
همچنین تأکيد بر اين است گرايش و عمل به ارزشها عامل اصلي کرامت انساني است و تمايل به رذايل و ضدارزشها عامل ارزشي کاهش کرامت انساني است. هر چند بر اساس نظر امام علي (ع) کسي که کريم النفس است به پستيها گرايش نخواهد داشت. لذا ميتوان گفت نفس کريم خود عامل نزديکي به ارزشهاست. به هر حال فرض بر اين است کرامت نتيجه تربيت ارزشی است و هم عامل تداوم تخلق به اخلاق الهی. به همين سبب اين طرح رويکردي در تربيت ارزشي به ويژه ارزشهاي اخلاقي است.
در اين طرح با توجه به واحدهاي کار تعريف شده در حيطههاي شناختي و عاطفي به اهداف تربيت اخلاقي توجه شده است گرچه تلاش ميگردد در حيطه مهارتي نيز به آموزش ارزشها توجه شود اما به نظر ميرسد که ماهيت ارزشهاي مورد بحث به گونهاي است که به سختي بتوان تحقق اين مهارتها را مورد توجه قرار داد.
مجموعه ارزشهاي مورد بحث در 11 برنامه تعريف شده است که در هر برنامه حداکثر 5 واحد کار (به ازاء هر پايه يک واحد کار) در نظر گرفته شده است.
برنامه ها به ترتيب عبارتند از:
1- ارتباط با خدا 2 - ارتباط مؤثّر 3 - روابط بین فردی 4- شرافت 5- هم دلی
6- مدیریّت هیجانات 7 - تصمیم گیری 8- انظباط اجتماعی 9 - عزت نفس
10- تفکّر 1 1 - خودآگاهی
بر اساس اسناد موجود در ارتباط با طرح ، و تغییراتی که داشته است مباني خاصي براي تصويب اين ارزش ها ارايه شده است که بر اساس مفروضههايي اولويتبندي شدهاندو تناسب آن ها با خصوصيات رواني و اجتماعي دانشآموزان دورة ابتدايي مورد بررسي قرار گرفته است.
همان طور که گفته شده اين برنامهها هر يک حداکثر 5 واحد کار دارد که در اين قسمت به نظر ميرسد تا حدودي تناسب مفاهيم ارزشها، سطح رشد دانشآموزان بر مبناي پايه تحصيلي در نظر گرفته شده است و به عنوان مثال در برنامهی ارتباط با خدا براي پايهها اول تا پنجم به ترتيب مفاهيم ارزشي زير در نظر گرفته شده است:
· یاد خدا { پایه ی اوّل }
· تقوی – اخلاص { پایه ی چهارم }
· توبه – امیدواری {پایه ی پنجم }
(در اين برنامه براي پايه های دوم و سوم، واحد کار در نظر گرفته نشده است)
در واقع نقشه تربيت ارزشي درطرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » به صورت ماتريسي است که در ستون اصلي آن مفاهيم ارزشي اساسي که در صفحه قبل به آن اشاره شد، وجود دارد و در رديفهاي آن متناسب با هر مفهوم ارزشي اساسي (برنامه)، مصاديق آن به تناسب سن در پايههاي مختلف دوره ی ابتدايي پخش شده است.
فصل (4) : تغییرات ایجاد شده در اهداف طرح :
اهداف طرح در جریان دگردیسی طرح تغییر کرده و به شرح زیر تدوین شده است:
· زمينهسازي و تقويت بينش و مهارت دانشآموز جهت رشد « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
خويش و بروز قابليت هاي کرامتي.
· تقويت روحيه در دانشآموز مبني بر تکريم انسان هاي ديگر.
· تکريم دانشآموز به عنوان يک انسان (بماهو انسان) واجد روح الهي در محيطهاي خانه و مدرسه توسط کليه عوامل انساني موثر در تربيت او.
قابل ذکر است که در نسخههاي جديد راهنماي معلم براي اجراي طرح« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » شکل ماتريسی نقشه مفاهيم ارزشي به هم ريخته شده است و به اين شکل در آمده است:
· پاية اول:
يادخدا، تشکر- صداقت ،خوش رویی ، خانواده ، مدیریت شادی ، مشورت ، نظم ، قناعت .
· پاية دوم:
وفای به عهد ، ادب و مهرورزی ، شجاعت ، احسان- صله رحم ، مدیریت خشم و غم ، قانون مداری
· پاية سوم:
خیرخواهی و امانت داری ، حسن ظن ، حیا ، دوستی و مدارا ، مشارکت و مسؤلیت پذیری ، مناعت طبع
· پاية چهارم:
دوراندیشی، عفو ، صبر ، توانمندی ، تقوی ، عفت و غیرتمندی ، رازداری ، تغافل ، اخلاص ، تفکر خلاق
· پاية پنجم:
توبه و امیدواری ، آبروداری ، حل مسایل - توکل ، انصاف – امربه معروف ، آزادگی ، تفکر نقاد ، من کیستم ؟
روشن است که نظم سابق کم و بيش به هم ريخته شده و مفاهيم ارزشي بر اساس سليقه کارشناسان انتخاب شده و به آنها نظم داده شده است.
فصل (5) : خصوصيات محوري طرح« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » ؛
1- تأکيد بر تربيت اخلاقي با جهتگيري تربيت ديني : اين طرح با نگاه خاصي به دينداري ، تربيت ديني را سامان داده است. ارزش هاي مورد توجه در اين طرح ارزشيابي است که درنظام ارزشي اسلام مورد تأکيد فراوان هستند همان طور که گفته شد مبناي اوليه کار مرحوم دکتر مظلومي کتاب خصال شيخ صدوق بوده است. لذا در اين رويکرد به آموزش مناسک ديني و آداب و مهارت های زندگی اسلامی توجه خاصّی شده است.
2- جهتگيري چندگانه حيطههاي عاطفي و شناختي و مهارتي : بيترديد در اين رويکرد جهتگيري محوري شناختي است و اين مبناي عمل تربيتي معلم است. در عصر شناختي، روشهاي آگاهي دادن ودرگيرنمودن عميق با مفاهيم ارزشي به روش بحث و گفتگو ايفاي نقش است در بعد شناختي تأکيد بر روشهاي فعال تدريس است. بعد عاطفي با استفاده از روشهاي قصهخواني و شعرخواني به تلطيف عواطف دانشآموزان اقدام ميشود.
3- اين رويکرد در برنامه درسي و جدول زماني به عنوان فعالیت فوق العاده محسوب می شود : معلم و مدير بر اساس شرايط مدرسه، اوقاتي را به طور برنامهها و واحدهاي کار آن اختصاص ميدهند. مفاهيم اصطلاح در زمرة فعاليتهاي مکمل قرار ميگيرد.
4- تأکيد بر نقش تربيتي ارزشمند معلم : در اين رويکرد معلم به سبب ارتباط ويژهاي که با دانشآموزان دارد در تربيت ارزشي نقش ويژهاي دارد. معلمان دورة ابتدايي به راحتي با اين طرح و جزئيات آن ارتباط برقرار کرده و در اجراي آن ميکوشند.
5- حذف ارزشيابي آشکار و بازخورد کمّي (نمره) از جريان آموزش ارزش ها : از خصوصيات مهم ديگر اين طرح حذف نظام نمرهگذاري و ارزشيابي است. لذا با اعتماد به نظام انگيزشي دروني دانشآموزان ، اين آموزش ها ارايه ميشود. به سبب هدف نظام ارزشيابي کمي تأثير اين آموزشها بيشتر و واقعيتر خواهد بود.
6- نظمبخشي و تبويت مفاهيم ارزشي در يک چهارچوب (ماتريس) مشخص : این نظم یکی از خصوصیات مهم طرح است . چنين نظمي در ارايه ارزشها و مفاهيم مربوطه در برنامه درسي رايج مشاهده نميشود و يا حداقل ميتوان گفت از آن سراغي نداريم.
فصل (6) : محدودیت های طرح ؛
1- يکي از ضعفهاي اين طرح اين است که سال ها به صورت آزمايشي اجرا ميشود.
2- عدم مطالعه ی دقیق روی طرح ، که همانند تألیف کتب هرچند دوره تغییراتی ناگهانی روی آن صورت می گیرد و مطالب موجود در آن ثابت نیست .
3- فقط چهارچوب نظري پشتيبان اين طرح است ، ولی در عمل اجرای ضعیفی دارد .
4- منطق جدول ماتريس ارزش هاي مورد آموزش عليرغم نظم در اين رويکرد تربيت اخلاقي نامشخص است. بر اساس بررسي و مصاحبه اينجانب با مسئولين اجرايي اين طرح، در واقع بيشتر بر اساس اجماعنظر کارشناسان ماتريس ارزش ها تدوين شده است و هيچ نظريه تربيتي اخلاقي در گزينش آن دخالت نداشته است. تغييرات بعدي که در سازوکارهاي اين طرح داده شده است نشان ميدهد که منطق آن گم شده است يا اساساً وجود نداشته است. اين وضعيت در ويرايش هاي بعدي نيز آشکارتر شده است. لذا ميدانيم که چهارچوب مفاهيم ارزشي به هم ريخته است وتنها مجموعهاي پراکنده از مفاهيم ارزشي (ديني، اخلاقي، اجتماعي و به گفته مديران طرح، روانشناختي) مورد توجه قرار گرفته است. تصور اصلاحکنندگان بر اين است که طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
در اساس همان روش اجرايي آن است و مباني و چهارچوب منطقي آن مهم نيست. در بازسازي که از طرح به عمل آمده به نظر ميرسد منطق اوليه طرح کنار گذاشته شده است و تنها به استفاده از روش هاي آن بسنده شده است.
5- معلوم نيست بنابر چه مباني نظري واحدهاي کار انتخاب شدهاند و چه ارتباط طولي و عرضي با همديگر دارند و يا حتي با اهداف دورة ابتدايي و برنامههاي درسي آن چه نسبتي برقرار ميکنند. اصلاحکنندگان در بحث هاي مقدماتي کتابهاي کار جديد اشاره کردهاند که واحدهاي کار و يا مفاهيم ارزشي بر اساس «ملاحظه روحيات و تواناييهاي ذهني و عملي دانشآموزان» و در بررسي هاي کارشناسي انتخاب شدهاند. در حالي که هيچ مدرک و شاهدي براي آنها از پژوهش ها و اسناد علمي موجود ارايه نشده است.
6- اهداف طرح طي گذشت زمان دچار دگرديسي شده است. در کتاب هاي راهنماي معلمان هرمي براي اهداف ذکر شده است که درصدر آن انسان هاي متعلق به اخلاق الهي به عنوان غايت ذکر شده است و کرامت انساني مقصد آموزشي و برنامههاي طرح« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » هدف کلي و واحدهاي کار، هدف جزيي محسوب ميشده است. اما در منابع جديد در خصوص اهداف، تغيير به چشم ميخورد که پيشرفتي در آن محسوب نميشود.
7- اهداف تعيين شده بسيار کلي و مبهم هستند. به عنوان مثال اصطلاح «قابليتهاي کرامتي» در هدف اول نامشخص است. همچنين در هدف دوم تقويت روحيه ی دانشآموز نيز همين ابهام را دارد و بيشتر به راهکار و يا راهبرد شبيه است تا هدف. در هدف سوم نيز تکريم دانشآموز نميتواند هدف باشد و بيشتر به نتيجه طرح اشاره دارد و يا شايد بتوان گفت يک راهبرد است.
8- وجود مهارتهايي مانند تفکر خلاق، تفکر نقاد، تفکر حل مسأله در چهارچوب مفاهيم ارزشي در اين طرح توجيه نشده است اگر دقيقاً به مباني مباحثي چون تفکر نقاد، توجه شود شايد اين نتيجه به دست آيد که اين موضوع با برخي جهتگيريهاي اين طرح و حتي برخي مفاهيم اين طرح ناسازگار جلوه مينمايد. گذشته از آن که خود اين جاي سوال است که بر اساس چه مفروضههايي مفاهيمي چون تفکر نقاد در اين چهارچوب ارزشي آمدهاند. به نظر ميرسد که تنها توجيه وجود اين مهارت ها در چهارچوب ارزشهاي مورد بحث در اين طرح ميتواند اين مسأله باشد که اين ها جزو قابليت هاي کرامتي انسان ها هستند لذا مورد توجه قرار گرفتهاند و اگر چنين دليلي براي ورود اين مفاهيم به جدول مفاهيم ارزشي طرح ارايه شود، سوال پيش ميآيد که چرا قابليتهاي ديگر مغفول مانده است؟
9- در زمینه ی اجرای طرح هنوز هیچ گونه آموزشی به مجریان محترم شهرستان های استان تهران داده نشده است و این در حالی است که در سال تحصیلی 80-79 به همه ی مجریان طرح کرامت شهر تهران آموزش های لازم داده شده بود و من به صورت افتخاری در آن کلاس ها شرکت داشتم .
10- عدم استقبال معلمین عزیز از این طرح و سایر طرح های ابلاغ شده از سوی سازمان که علت اصلی آن عدم داشتن انگیزه برای انجام این گونه امور و زیاد بودن حجم آن ها
در بخش دوم به نقد و بررسی راجع به کتاب های کار طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » می پردازیم .
بخش دوم :
نقد و بررسی کتاب های کار طرح
« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی »
مقدّمه :
به نام خداوندی که جهان را در شش روز خلق کرد و پس از خلقت فریشتگان و جنیان ، موجودی را آفرید که از لحاظ ذات ، بی نظیر بود و بعد از آن بر اثر یک اشتباه او را به زمین فرستاد تا در کلاس های بندگی شرکت کند و به درجه ی اشرف مخلوقات ارتقا یابد و در این مسیر از بین آن ها پیامبرانی را برای هدایت فرزندان آدم فرستاد .
به طور حتم انسانی که واجد کرامت باشد ، انسانیت خود را قدر می داند و آن را جز به بهای بهشت نمی فروشد و به کمتر از شرافت برای خودش راضی نمی شود .
او خدای کریم را از آن روی می ستاید که او را " مطلق کرامت " و " معیار " آن را می داند و باور و ایمان دارد که خداوند کریم بر وی منت نهاده است و با لطف خود او را خلق کرده است و در آن زمینه همه ی لوازم کرامتش را بنا نهاد .
« و لقد کرمنا بنی آدم » اشاره به قابلیت های فطری انسان دارد که باید با تلاش و کوشش او به فعلیت برسد .
خوش حالم که بار دیگر در سال تحصیلی جدید توانایی خدمت گزاری را به عزیزان داشته ام .
در این بخش بیشتر سعی نمودم تا به نقد و بررسی کتا ب کارهای طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی» و ارائه ی پیشنهاد ها و نتیجه گیری کلی بپردازم و اگر در این مورد کاستی دیدید به لطف و کرامت خودتان ببخشید .
مائده از آسمان در می رسید بی شری و بیع و بی گفت و شنید
در میان قوم موسی چند تن بی ادب گفتند کو سیر و لبن
منقطع شد خوان و نان از آسمان ماند رنج زرع و بیل و داسمان
بدگمانی کردن و حرص آوری کفر باشد پیش خوان مهتری
(( از خدا خواهیم توفیق ادب بی ادب محروم ماند از لطف رب ))
بی ادب تنها نه خود را داشت بد بلکه آتش بر همه آفاق زد
دست علی یارتان خدانگه دارتان
مهدی سلمانی – سال تحصیلی 89-88
فصل (7) : نقد و بررسی کتاب های کار طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » ؛
همان طور که در قسمت قبل توضیحاتی درباره ی طرح« آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » و چگونگی اجرای واحدکارها و معایب آن ارائه کردیم ، در این قسمت به نقد و بررسی واحد کارهای هر پایه می پردازیم .
در ابتدای امر این سوال مطرح است که چرا این طرح که با عنوان « طرح کرامت » بوده است این قدر طولانی نام گذاری شده است . در سالی که از جانب مقام معظم رهبری به نام سال اصلاح الگوی مصرف نام گرفته است ، آیا بهتر نبود که همان طرح کرامت می شد ؟! – و آیا مگر مهارت های زندگی فقط مختص جوامع اسلامی است و دیگر جامعه ها از این قاعده جداهستند ؟ !
همچنین در هر کتاب کار با توجه به موضوع هر واحدکار تصاویر و نوشته هایی قرار داده شده است و البته چگونگی ارائه ی آن ها بستگی به هنر معلمین و همکاران عزیز دارد . امّا مشکلی که وجود دارد این است که بعضی از واحدکارها در کتاب معلم با کتاب کار دانش آموز هم خوانی ندارد و برای خود مجری هم دچار مشکل می نماید . به طور مثال واحد کار 1 در کلاس چهارم و در کتاب کار معلّم تقوی است ، در حالی که در کتاب کار دانش آموز این مورد دوراندیشی است که باید اصلاح شود .
البته هدف اصلی طرح اصلاح رفتار دانش آموز باید باشد و معلمی موفق است که در شاگردانش نفود کلام و رفتار داشته باشد ، والّا به قول شیخ اجل سعدی
« اصل بد نیکونگردد ، آن که بنیادش بد است تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است »
هرچند در بیشتر پایه ها تصاویر و مطالب واحدکارها با موضوع مطابقت داشته است ، اما در برخی از پایه ها مثل پایه ی چهارم ( واحد کار شماره ی یک – دوراندیشی ) نام واحد کار با نوع فعّالیّت مطابقت ندارد و بهتر بود با طرح یک تصویر درباره ی آن موضوع ، ذهن فراگیر را تقویت نمود .
امّا بسیاری از واحدکارهای دوره ی ابتدایی مانند تقوی ، عفّت و غیرتمندی ( پایه ی چهارم ) بسیار بی نظیر بوده است .
از دیگر شاخصه های کتاب های کار ، استفاده از نقش های اسلامی و تصاویر رنگی در پایه های چهارم و پنجم و توازن در استفاده از تصاویر دختر و پسر می باشد .
فصل (8) : پیشنهادات ؛
1- حال که چند سال است که این طرح به صورت آزمایشی اجرا می گردد ، آیا بهتر نیست که از هر مدرسه فقط دو نفر به عنوان مجریان طرح و از پایه های متفاوت انتخاب گردند .
2- بهتر است که تعداد واحد کارها ، با توجّه به جدول مربوط به آن ها قدری کم تر باشند تا علاوه بر این که ارتباطشان با هم قطع نگردند ، همکاری که از پایه ای دیگر این فعّالیّت ها را انجام می دهد به جهت پیشنهاد بالا بتواند همان اهدافی را دنبال کند که آموزگاری از سایر پایه ها آن را اجرا می کرده است .
3- برگزاری همایش ها ، کارگاه های آموزشی ، نمایشگاه آثار دانش آموزان و همکاران و اردوهای زیارتی جهت همه ی مجریان طرح کرامت که کمک شایانی در اجرای این طرح می نمایند .
4- تقدیر و تشکّر از تمامی مجریان طرح کرامت ، که به نوعی در اجرای آن نقش مهمّی را داشته اند و این امر فقط مختص به تعداد محدودی از عزیزان نشود .
فصل (9) : نتیجه گیری ؛
جان کلام اين که ، به سبب عدم وجود مباني عملی براي نظم دادن به مفاهيم ارزشي مورد بحث در واحدهاي کاراجرا شده از سال های پیش ، با کاستن از برخی موارد مربوط به سال های گذشته اين اغتشاش و بينظمي برطرف شده است. عليرغم تمامي اين کاستيها، طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » تجربه ارزشمندي در تربيت اخلاقي و ارزشي است که با استفاده از تجربيات آن ميتوان در برنامههاي درسي دورة ابتدايي اصلاحات مهمي انجام داد.
متأسفانه ارزش و قابليت هاي اين طرح کمتر مورد توجه قرار گرفته است. به همين دليل محافل علمي در حوزه تعليم و تربيت به آن ورودي پيدا نکردهاند و لذا عبوب آن پوشيده مانده و عدم پويايي و تحرک آن در اين چند سال تجربه طرح « آموزش آداب و مهارت های زندگی اسلامی » بوده است. بسيار مناسب خواهد بود که محافل علمي علوم تربيتي کشور نگاهي از سر تأمل به آن بنمايند و با نقد و بررسي آن به تعالي طرح کمک بنمايند. درواقع از دانشگاه هاي کشور به ويژه دانشگاه هايي که سال ها در رشتههاي مختلف علوم تربيتي دانشجو در سطح ارشد و دکتري تربيت ميکنند به اين طرح کم لطفي کردهاند.دستاندرکاران طرح هم به اين طرح کملطفي کردهاند. شايد با انتشار اسناد و تجربيات مرتبط با این طرح، اين تعامل با محيط هاي علمي بيشتر ميشد و اين طرح از مهجوريت نقادي خارج ميشد.
پی نوشته ها :
1- مجادله (58):11 .
2- الكافى : 2/188 ; وسائل الشيعة : 16/349 .
منابع :
بررسی و نقد طرح کرامت در دوره آموزش ابتدایی دکتر محمد حسنی
کرامت در اسلام استاد حسين انصاريان
